Televizyon kanalları arasında gezinirken bir kanalda yayınlanan yemek programına denk geldim. Yemek programlarını sevdiğim için izlemeye başladım. Ancak bir süre sonra dikkatimi çeken şey, yarışmadan çok yarışmacıların özel hayatlarının ön plana çıkarılması oldu. Özellikle, "Eşimden ayrıldım, artık kendi ayaklarım üzerinde durmak istiyorum." şeklindeki hayat hikâyeleri sıkça ekrana taşınıyordu.
Burada yanlış anlaşılmak istemem. İnsanların boşanması, yeniden bir hayat kurması ya da kendi mücadelesini vermesi elbette kişisel bir meseledir ve buna saygı duymak gerekir. Benim sorguladığım konu kişiler değil, medya dili ve ekranın kurduğu anlatıdır.
Çünkü bugün televizyon yalnızca eğlendiren bir araç değildir; aynı zamanda davranışları, algıları ve toplumsal bakış açılarını etkileyen güçlü bir mecradır. Sürekli olarak özel hayatların dramatize edilmesi, aile yapısının ikinci plana itilmesi ve bireysel kırılmaların başarı hikâyelerinin temel unsuru gibi sunulması, zamanla toplum üzerinde çeşitli etkiler oluşturabilir.
Bir toplum sadece ekonomiyle, yollarla ya da binalarla ayakta kalmaz. Aynı zamanda değerleriyle, güven duygusuyla, aile bağlarıyla ve ortak kültürel zeminiyle de varlığını sürdürür. Eğer medya içerikleri sürekli çatışmayı, kopuşu ve kişisel travmaları merkeze koyarsa; üretim, emek ve yetenek geri planda kalabilir.
Asıl soru şudur: Bir yemek yarışmasında konuşulması gereken tabağın lezzeti mi olmalıdır, yoksa yarışmacının özel hayatı mı?
Reyting uğruna insanların hayat hikâyeleri ne kadar ön plana çıkarılırsa, izleyici de zamanla başarıyı emekten çok yaşanmışlık üzerinden değerlendirmeye başlayabilir.
Toplumsal ahlak meselesi de tam bu noktada başlıyor. Ahlak yalnızca bireysel davranışlardan ibaret değildir. Neyin sürekli görünür hâle getirildiği, neyin normalleştirildiği ve neyin özendirildiği de toplumsal ahlakın şekillenmesinde önemli bir rol oynar.
Elbette tek bir program toplumun yapısını değiştirmez. Ancak medya, uzun vadede algı oluşturan en etkili araçlardan biridir. Belki bunların bir kısmı yalnızca reyting kaygısıyla yapılıyor, belki de izleyiciyle duygusal bağ kurma çabasının bir sonucudur.
Fakat şu soruyu sormak gerekir: Ekranlar bizi daha üretken, daha güçlü ve daha sorumlu bireyler olmaya mı teşvik ediyor; yoksa duygusal tüketimi besleyerek her şeyi bir gösteriye dönüştüren anlayışı mı güçlendiriyor?
Sorgulanması gereken kişiler değil, ekranın neyi merkeze aldığıdır. Çünkü toplumun geleceği yalnızca neyi yaşadığıyla değil, neyi sürekli izlediğiyle de şekillenir.